Toegankelijkheid van Historische Gebouwen

Beschrijving

project historische gebouwen

ato heeft de steun gekregen van het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap, het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Gelijke Kansen in Vlaanderen, en de Provincie Oost-Vlaanderen om rond de eeuwwisseling een project uit te voeren rond toegankelijkheid van beschermde gebouwen.

Historische gebouwen zijn niet alleen historisch van belang, maar hebben ook vooral een sociale en culturele waarde. Heel wat van deze gebouwen zijn echter nauwelijks toegankelijk voor mensen met beperkingen.Vanuit de gebruikers werd de vraag geformuleerd om ook ons cultureel erfgoed, dat een levendige getuige is van de politieke en culturele geschiedenis van ons land, open te stellen voor mensen met een handicap, onafgezien van hun specifieke beperking.

Doelstelling van het project

Omdat er in Vlaanderen een tekort was aan expertise en gedocumenteerde informatie rond deze specifieke materie, en omdat de weinige knowhow die bestond, niet gebundeld was, wou ato, met het onderzoek naar de toegankelijkheid van historische gebouwen, een raamwerk samenstellen ter ondersteuning van de adviesverlening in de toekomst.

Door het samenstellen van dit raamwerk wilden we de adviesverlening naar historisch erfgoed formaliseren en tevens nagaan hoe de horizontale samenwerking tussen verschillende actoren (departementen) kon gestructureerd worden.

WERKJAAR 1999 – 2000

Start van het project

Om de knelpunten inzake toegankelijkheid in kaart te kunnen brengen, moesten we een aantal historische gebouwen grondig onderzoeken. Dit alles gebeurde met de participatie van personen met verschillende handicaps, een zo volledige mogelijke doorslag van de gebruikersgroep dus.

Daarom bracht ato in eerste instantie volgende verenigingen in kaart:

  • AML  afdeling Monumenten en Landschappen
  • ICOMOS International Council on Monuments and Sites
  • IAP  Instituut voor het Archeologisch Patrimonium
  • MOWAV Vlaamse Monumentenwacht
  • SVE  Stichting Vlaams Erfgoed
  • VCAR  Vlaams Centrum voor Ambacht en Restauratie
  • VCM  Vlaamse Contactcommissie Monumentenzorg

Vanuit de door ato opgestelde checklisten konden alle niveaus (0, 1, 2, 3) per item (vb. parkeerplaats, toegangsweg, toegangsdeur,…) en per doelgroep gedestilleerd worden. Aan elk niveau werd een kleur toegekend om op een visuele wijze duidelijk te maken in welke mate het gebouw toegankelijk en bereikbaar is in al zijn aspecten. Zo verkreeg je het ‘resultaat van de checklist’. Dit  is ‘het toegankelijkheidsprofiel’.

Onderzoek wetgeving rond beschermde monumenten

ato onderzocht de bestaande wetgeving rond beschermde monumenten.

Samenstellen stuurgroep

Na een verkenning van het werkterrein van Monumenten & Landschappen (de betrokken partijen), werden een aantal instanties en contactpersonen uitgenodigd naar de vergaderingen. Deze personen zijn beroepshalve en beleidsmatig bij Monumenten & Landschappen  betrokken en kunnen met hun expertise de kennis rond wetgevingen, procedures en gebruiken doorgeven aan ato in functie van het onderzoek. 

Procedure toegankelijk maken van een beschermd monument

Bij het checken van de sites kwam duidelijk naar voren dat heel wat items toegankelijker gemaakt kunnen worden ZONDER dat daarbij iets gewijzigd wordt aan het gebouw zelf. Met andere woorden: zaken die ons inziens op zeer korte tijd gerealiseerd zouden kunnen worden.

Richtlijnen voor een toegankelijk monument

Deze richtlijnen bevatten dus geen concrete oplossingen. Het zegt bv. waaraan een helling moet voldoen om toegankelijk te zijn, het zegt niet hoe die helling eruit moet zien... ato raadt ook aan om elke aanpassing zo onopvallend mogelijk te doen. De specifieke aanpassingen voor personen met een handicap moeten geen blikvangers zijn, ze moeten geïntegreerd worden in het gebouw, in het monument.

Toegankelijkheidsconcept

Een gebouw toegankelijk maken, is niet zo eenvoudig als het individueel wegwerken van alle knelpunten. Uiteraard moeten die aanpassingen gebeuren die personen met een handicap toelaten het gebouw te betreden en de faciliteiten te gebruiken, maar vooraleer aan verbouwingswerken gedacht mag worden, moet het toegankelijkheidsconcept opgesteld worden. Na de analyse is duidelijk waar de knelpunten zich situeren, in het toegankelijkheidsconcept moet bepaald worden wat men aan die knelpunten wil doen.

Doelstellingen en mogelijke oplossingen

Na het formuleren van het toegankelijkheidsconcept, moeten de doelstellingen om tot de uitwerking van het concept te komen op een rij gezet worden. Voor elk knelpunt moeten alle mogelijke alternatieve oplossingen bedacht worden. Het beschermde monument zal specifieke beperkingen hebben, en iedere oplossing zal maatwerk zijn.

De mogelijkheden tot aanpassingen in het kader van monumentenzorg

Een belangrijke conclusie die we na het eerste werkjaar konden maken, is het belang van een goede samenwerking tussen alle betrokken actoren. Het vooroordeel van ‘aan beschermde gebouwen mag niets gewijzigd worden’, moet gerelativeerd worden. Wijzigingen zijn wel mogelijk, maar moeten geval per geval bekeken worden. En vanuit de sector M&L is er een grote bereidheid tot overleg.

WERKJAAR 2000 – 2001

Tijdens dit tweede werkjaar werd één van de sites, nl. de site van Ename, uitgekozen als ‘pilootproject’ om een procedure op te kunnen stellen die als raamwerk zou kunnen dienen bij het toegankelijk maken van historische gebouwen in de toekomst. Bijkomend werden de eerste contacten gelegd voor de uitwerking van een toegankelijkheidsconcept van het kasteel van Horst.

Het tweede werkjaar werd gestart met onze deelname aan de wedstrijd ‘De boog van Ename’. Dit hield een ‘ideeënwedstrijd’ en een ‘conceptwedstrijd’ in. Op maandag 30 april 2001 was er de feestelijke prijsuitreiking van de Ideeën- en Conceptwedstrijd. En… ato won hierbij de ‘prijs van de speelse integratie’! Dit hield een helicoptervlucht in boven Ename.

Procedure

Opdat alle gebouwen toegankelijk zouden zijn, moet het begrip ‘toegankelijkheid’ veel meer in de kijker geplaatst worden. Het ‘raamwerk’ kan pas toegepast worden indien een adviesbureau bij de restauratiewerken betrokken wordt. Het is dan ook van belang dat reeds bv. bij het beschermen van een monument aandacht besteed wordt aan de toegankelijkheid.
Iedereen die bij de beschermingsprocedure, de onderhouds- of de restauratieprocedure betrokken is, dient op de hoogte te zijn van het belang van de toegankelijkheid. ato heeft daarom een procedure opgesteld waarbij het aspect ‘toegankelijkheid’ zoveel mogelijk betrokken wordt bij de volledige werking rond beschermde gebouwen.

Projectopdrachtgever:
IPW vzw

Subsidierende instantie:
Vlaamse Gemeenschap, Vlaams Fonds en Provincie Oost-Vlaanderen

Begindatum :
01 November 1999

Einddatum:
31 Oktober 2001